Een ceremoni
home info publicaties zoeken



Een ceremoniële paus?
      Een pleidooi voor decentralisatie

12-17 april 2005 (1)

Centralisatie versus decentralisatie

Gedurende de ganse geschiedenis is er op vele terreinen een zeker evenwicht geweest tussen centralisatie en decentralisatie (2). Vaak was dit in een golfbeweging, net zoals er een dynamisch evenwicht is tussen eb en vloed.
Enkele voorbeelden:
* Europa wil tot een éénheidsstructuur komen (centralisatie), maar beseft het belang van de regio's (zoals bijvoorbeeld Baskenland, decentralisatie). Beiden komen hier gelijktijdig aan bod.
* Na het sterk centrale bewind van het Ancien Régime (met als hoogtepunt "de Zonnekoning" Lodewijk XIV) kwam de leuze "vrijheid, gelijkheid en broederlijkheid", waarbij vooral gelijkheid op decentralisatie duidt.


Binnen de rooms-katholieke kerk hebben we - voor zover mij bekend (3) - al altijd sterke centralisatie gekend. Van een evenwicht of een golfbeweging tussen centralisatie en decentralisatie is nauwelijks sprake. De voorbije decennia hebben we een goede poging tot wat mildering gehad met het concilie (Vaticaan II) dit onder paus Johannes XXIII. Het concilie is nog doorgelopen tijdens het pontificaat van paus Paulus VI maar werd inhoudelijk terug geschroefd, om min of meer een stille dood te sterven onder paus Johannes-Paulus II.


Persoonlijk vraag ik me af of een strak centraal gezag wel kan werken in een organisatie op wereldschaal. Kunnen we bijvoorbeeld eenzelfde liturgie gebruiken te midden een Afrikaanse, een Europese en een Chinese cultuur? Hoe kan één en dezelfde Kerk in Afrika Afrikaans zijn, in Zuid-Amerika Zuid-Amerikaans en in Europa Europees? Dit lijkt mij alleen maar mogelijk wanneer de betrokken culturen geweld aangedaan worden. Of is God voorstander van een éénheidssoep? Dit lijkt mij wel heel onwaarschijnlijk.
En waarom? Waarom een zo sterk streven naar een éénheidskerk? Eén van de hoofdredenen hiervoor is het verkeerd begrijpen van het begrip "éénheid". Is éénheid in verscheidenheid geen éénheid? Ik dacht dat het juist een veel rijkere en rijpere éénheid was.


Een decentrale Kerk

Hoe kan de culturele eigenheid van iedere regio bewaard blijven? Het enige antwoord is - volgens mij althans - vrij vergaande decentralisatie. De structuren - die niet het wezenlijke zijn van de leer van Jezus - hebben met praktische realisatie te maken en dit is sowieso vrij sterk cultureel gebonden. Persoonlijk vind ik bijvoorbeeld niet dat de kwestie of priesters al dan niet mogen huwen een centrale aangelegenheid is. Bijgevolg kan dit overgelaten worden aan de regio's. Waarom moeten de kerkelijke regels, die de leer van Jezus praktisch uitwerken, dezelfde zijn in Canada als op de Fillipijnen? (4)


Wat blijft in het scenario van decentralisatie nog centraal? En hoe ziet wat nog centraal gebleven is er dan uit? Persoonlijk denk ik dat een vrij sterk doorgedreven federalisme of eventueel confederalisme * op zijn plaats is. Het lijkt mij absoluut niet wenselijk, en niet meer van deze tijd, dat één man over de ganse kerk regeert en dit bovendien nog levenslang.
Het te sterk centrale gezag o.a. rond de plaats van de vrouw in de kerk heeft er in Europa toe geleid dat de mensen zich in de standpunten van Rome niet meer konden vinden en dat de kerken leegliepen. In Zuid-Amerika heeft de keuze van Rome tegen de bevrijdingstheologie, die naar mijn oordeel berust op het verkeerd begrijpen van het begrip communisme (5), ertoe geleid dat de mensen zich afkeerden van de katholieke kerk en zich bij sekten * aansloten.


In plaats van één man die zeer veel gezag in zich verenigt, dient de werkelijke macht te gaan naar een soort regeerkoepel waar de regio's in vertegenwoordigd zijn, dit uiteraard alleen voor wat nog rest op federaal niveau.
Er mag nooit uit het oog verloren worden dat het besturen van de kerk eigenlijk naast de kwestie is. De essentie is: hoe komen de mensen tot God, en de bestuursvorm van de kerk is hierbij van ondergeschikt belang.


Is er in deze federale of eventueel confederale structuur nog iets als een paus nodig? Een vertegenwoordiger?
Het lijkt mij zeker wenselijk dat iemand het geheel vertegenwoordigd, maar dit dan alleen naar de buitenwereld toe, zij of hij is niet de voorzitter van "de federale regering". Deze "voorganger" heeft alleen nog een ceremoniële functie. Ceremoniële functies zijn er onder meer voor de koningshuizen van België en Nederland en voor de president van Ierland.


Is er wel een Kerk nodig?

Een stap verder dan decentralisatie is de vraag: "is er wel een kerk nodig?" Het komt mij voor dat deze vraag in het begin van de 21ste eeuw aan de orde is, wat eeuwen geleden niet zo was.


Vroeger was er meer kerk nodig dan nu. Dit vraagt een woordje uitleg. Bij de Egyptenaren waren er "inwijdingsscholen", denk bijvoorbeeld aan Heliopolis, waar "geheime leer" (esoterische kennis) gegeven werd. De ingewijden konden dan -op een veel lager niveau van kennis- het gewone volk onderrichten. De kloof tussen de gewone gelovige en de priester was heel groot.
Momenteel is "geheime leer" helemaal niet meer geheim, maar voor iedereen toegankelijk en -mits enige inspanning en mystiek inzicht- kan iedereen er wel iets van opsteken. Zo is er bijvoorbeeld het "Evangelie van Thomas" * dat begint met:
                     "Dit zijn de geheime woorden
                     die de levende Jezus sprak ...
Dit evangelie was niet alleen geheim, het was zelfs -vermoedelijk in de vierde eeuw- verdwenen. In 1945 werd het herontdekt. Vandaag is het niet meer geheim, maar voor iedereen -zowel de leek als de priester- toegankelijk.
Een belangrijk, en zeer symbolisch moment in de overgang van geheime tot meer publieke leer was het gebeuren in de tempel van Jeruzalem tijdens het overlijden van Jezus. Op dat moment scheurde het doek dat de scheiding maakte tussen het publieke deel van de tempel en het geheime deel (achter het gordijn) dat enkel toegankelijk was voor de hogepriester, van boven tot beneden (6). Meteen was er geen geheim gedeelte meer.
Eeuwen lang was er een soort "bij de hand nemen van de gelovige", een herder-schaap-relatie. Met het persoonlijk bewustzijn dat er vandaag is, en bijvoorbeeld tijdens de Middeleeuwen in veel mindere mate was, is dit "bij de hand nemen" ongewenst. Die tijd is voorbij.


Te weinig mensen, zeker binnen de katholieke kerk, realiseren zich dat de mensheid op zijn geheel een evolutie doormaakt. Eén van de verschuivingen hierbij is dat centrale godsdienstige leiding, wat wij "kerk" noemen, nu minder nodig is dan eeuwen geleden.
Zal er iets als "kerk" nodig blijven? Wat verstaan we onder het begrip "kerk"? Jezus zei (Mt. 18:20):
                     "Want waar twee of drie vergaderd zijn in Mijn Naam,
                     daar ben Ik in het midden van hen."
Deze woorden indachtig heb je niet veel mensen nodig om een "kerk" te vormen, en van instituut is er al helemaal geen sprake.
En de paus dan? In dit geval is zelfs een ceremoiële paus niet meer nodig. (7)


Voor mij hoeft de katholieke kerk niet, maar ik wil wel op grond van gelijkwaardigheid met katholieken (8) samenwerken wanneer zich dit aandient.




(1) Tekst geschreven 12-17 april 2005, de periode tussen het overlijden van paus Johannes-Paulus II en het conclaaf voor de herverkiezing van een nieuwe paus.
Nog tijdens deze periode heb ik in het VRT-nieuws gehoord dat ook Jan Kerkhofs (sj) voorstander is voor een vergaande decentralisering.
Na 17 april werden nog een paar vorm- en taalcorrecties doorgevoerd, maar werd inhoudelijk niets meer gewijzigd.
Toch nog dit toevoegen: bestuur is bestuuur, en of het nu om een kerk, een voetbalploeg, een gezin of weet ik veel gaat, in elk bestuur worden keuzes gemaakt zoals strak geleid of soepel, vernieuwend of behoudsgezind, en zo meer. En in elk bestuur komt het beest van de macht om de hoek kijken.

(2) Centralisatie: het bundelen van macht. Voor de katholiek kerk is de macht sterk gebundeld in de persoon van de paus en in de curie (een soort kerkregering).
Decentralisatie: de macht meer verdelen.

(3) Ik ben wel geen deskundige ter zake.

(4) In het VRT-nieuws van 15-04-05 had Jan Kerhofs (zie ook voetnoot 1) zowat dezelfde mening. Toevallig gebruikte hij als vergelijking Montreal (in Canada) en Papua - Nieuw Guinea (niet ver van de Fillipijnen). Een merkwaardig toeval.

(5) Het communisme was grondig verschillend in de Sovjet-Unie, China, Cuba, Latijns-Amerika en Afrika, om maar de voornaamste te noemen. Het communisme in de Sovjet-Unie kwam bijvoorbeeld heel streng over, maar dat deed de vroegere tsaar van Rusland ook. Wat is eigen aan het communisme, en wat aan Rusland?
De bevrijdingstheologie werd, naar ik sterk vermoed, door een Russische bril bekeken, dit terwijl het ver af stond van de strenge Russiche cultuur. In Zuid-Amerika heb je bijvoorbeeld geen heel strenge winters, wat vrij waarschijnlijk de strenge Russische cultuur mee in de hand werkt, en wat niets met communisme van doen heeft.

(6) ** Nog op te zoeken waar het precies staat in de bijbel.

(7) Een ceremoniële paus, een paus met een ceremoniële functie, zie ik best zitten .
Een ceremoniële paus zonder functie vind ik nonsens. Net zoals een kerkgebouw dat alleen maar als ceremonieel decor voor een huwelijk gebruikt wordt, ongepast is. Ceremonieel wil niet zeggen: zonder functie.

(8) Dat de katholieken het woord "katholiek" bijna niet meer over hun lippen krijgen, dat is mijn probleem niet.
Voor wat mij betreft mogen zij zich "Christenen" noemen noemen, graag zelfs, maar dan op voorwaarde dat ze zich niet boven hun mede-christenen stellen, hierbij denk ik aan de gnostici, Katharen, antroposofen, en zo meer (allemaal Christenen).
top


Trefwoorden horend bij deze tekst: