'De schaar van Descartes'

We gaan even terug in de geschiedenis. Er was eeuwenlang een zwaar conflict tussen de godsdienst enerzijds en de wetenschap anderzijds, dit vooral rond vragen als "is de aarde het middelpunt van het heelal?", "draait de aarde rond de zon?", en dergelijke.
Met en rond de filosoof René Descartes kwam hierin verandering. Descartes stelde een strikte scheiding voor: alles wat met geest te maken heeft is voor de religie, wat met materie te maken heeft is voor de wetenschap. Materie gaat ook over het lichaam, ook geest en lichaam werden uit elkaar getrokken.
Deze scheiding heb ik de naam 'de schaar van Descartes' gegeven.

Descartes trok aan de noodrem

Met deze scheiding kwam het tot een zekere wapenstilstand. Dit is verder geëvolueerd, beide partijen zijn verder uit elkaar gegaan. Naast het positieve dat de zware ruzie gestopt was, voor een flink deel toch, heeft dit wel heel wat negatieve gevolgen gehad, dit voor beide partijen, waaronder vergaande dualiteit.

Door het aanbrengen van deze scheiding was Descartes voor velen die met geest bezig zijn kop van jut. Dit vind ik persoonlijk niet volledig terecht. Wat Descartes deed zie ik eerder als "aan de noodrem trekken". Met succes trouwens, de wetenschappen kregen de nodige ademruimte.

De noodrem. Om het in termen van de trein zeggen: Descartes (1596 - 1650) trok aan de noodrem, de trein kwam tot stilstand. Wat gebeurde er daarna? Eeuwenlang status quo. De zware uiterlijke ruzie was dan wel voorbij, maar van echte vrede was nog helemaal geen sprake. Begin de 20ste eeuw stond de trein nog steeds stil; de onderlinge spanningen kwamen dan wel nauwelijks nog aan het oppervlak, maar de gevolgen van dit uit elkaar halen van geest en materie waren er nog steeds.
Wat nodig was is dat de verhouding tussen geest en lichaam hersteld werd, dit in een oplossing waar zowel de wetenschappen als de religie wel bij vaart. Dit herstel is slechts gestart in de 20ste eeuw, deels met de kwantumfysica.

Zo boven zo beneden

      Dit hoofdstuk is nieuw; toegevoegd in maart 2026. De tekst is nog in bewerking.

De originele tekst van "zo boven zo beneden" luidt :

Wat boven is, is zoals wat beneden is,
en wat beneden is, is zoals wat boven is,
om de wonderen van één ding te volbrengen. (1)

Later is er "zo binnen, zo buiten" aan toegevoegd.

De oppervlaktelaag en de diepere laag

De mens is een heel ingewikkeld wezen. Er is het fysieke, ons lichaam. "Daarbinnen" is er de geest en de ziel. Relatief ondiep is er de persoonlijkheid en het ego, daaronder komen we in het collectieve. Met de scheiding tussen de materie enerzijds en de geest anderzijds is het lichaam los van elkaar te komen te staan van de geest en de ziel. Hiermee komen we in de buurt van een onbezield lichaam.
De dynamische samenhang tussen beiden is voor een flink stuk verloren gegaan. Alleen al het spreken over enerzijds en anderzijds brengt scheiding aan.

Terloops: de beide lagen zijn ook samengevat in het woord "iedereen". Hierbij is 'ieder' de oppervlakte-component en 'één' de diepte die tot de grote eenheid reikt.

Onze westerse samenleving kent sowieso al weinig diepgang. Merk hierbij op dat - globaal genomen - de Verenigde Staten nog een flink stuk oppervlakkiger zijn dan Europa.
De scheiding tussen geest en materie er bovenop maakt de zaak alleen maar erger. Vaak wordt alles wat met geest en met wijsheid te maken heeft gedeeltelijk of volledig miskend. Dit is vooral zo bij mensen die sterk in hun denken zitten.

De scheiding - "de schaar van Descartes" - vormt de kern van de Verlichting (van het tijdperk en de bijhorende verlichtingsgedachte wel te verstaan, niet van de ware verlichting in de Oosterse zin van het woord). De Verlichting heeft grote gelijkenissen met puberteit, het loslaten van de vertrouwde omgeving om op eigen benen te staan. Hierbij worden het denken en het individu aangescherpt.
Na de puberteit komt de adolescentie. Waar bij puberteit de slinger ver doodgeslagen is, in dit geval richting het denken, komt er bij adolescentie meer evenwicht tussen het hoofd en het hart. Momenteel zitten we in een periode van zoeken naar een nieuw evenwicht.

De kant van de godsdienst

De natuur is door God geschapen, maar natuur is het domein van de wetenschappen, daar blijft de godsdienst af, zo niet is er een grote kans dat er een nieuw conflict ontstaat, die de Kerk (2) wellicht verliest. Het gevolg is onder andere dat rond milieu en klimaat de kerk nauwelijks standpunt inneemt. Hierin is er een zekere kentering.
De mens is, voor de kerk, alleen geest en ontdaan van al het fysieke. Zo is de mens niet geaard, want aarding behoord tot het fysieke, en het fysieke is voor de wetenschap. Van chakra's, energiebanen en dergelijke is al helemaal geen sprake. In feite is deze mens vrij ernstig verminkt. Ik kan me niet voorstellen dat bijvoorbeeld de Indianen genoegen zouden nemen met een dergelijke visie.

Van 'oude' naar 'nieuwe' wetenschappen

De wetenschappen daarentegen voelen zich met de scheiding echter als een vis in het water. Correctie: voelden, dit is niet meer zo.

De kwantumfysicus Werner Heisenberg zei:

De eerste slok uit het glas van de natuurwetenschappen 
zal je in een atheïst veranderen, 
maar aan de onderkant van het glas 
wacht God op je.

Dit is duidelijk in tegenspraak met de strikte scheiding van Descartes. Deze scheiding is niet langer vol te houden, zeker niet vanuit de kwantumfysica en ook niet vanuit nabije-dood ervaringen en sommige andere domeinen.
De muur die, met goede bedoelingen, door Descartes opgetrokken werd tussen materie en geest, en hieraan gekoppeld tussen religie en wetenschap, is niet langer houdbaar.

We nemen een voorbeeld: bewustzijn. Volgens de neurowetenschappen is bewustzijn een bijproduct van de hersenen. Centraal in de wetenschappen - de 'oude wetenschappen' - staat materie. De mens is materie (alleen maar lichaam). Een onderdeel van ons lichaam zijn onze hersenen. En op een of andere manier produceren de hersenen bewustzijn. Toch wel een erg bizarre kronkel.

De wetenschap houdt zich niet bezig met alles wat boven het materiële uitstijgt. Voor velen onder hen bestaat dit niet eens. Dan ook geen God (Bron, Intelligentie, Tao, ...); ook geen geloof, godsdienst, religie, mystiek, spiritualiteit, metafysica, niets van dit alles. Filosofie kan nog, dit met een dosis wantrouwen.
Ook geen hoger inzicht, alleen het beredeneerde inzicht, dat zich afspeelt binnen tijd en ruimte. Een plots inzicht, wat boven tijd en ruimte uitstijgt, is verdacht. Grote wetenschappers zoals Einstein en Heisenberg wisten beter.
Intuïtie? Heel verdacht en onbetrouwbaar, aldus de 'oude' wetenschappen. Wat met gezond verstand? Gezond verstand is, voor zover ik het zie, (rationeel) denken dat doorvloeit wordt door intuïtie. Verdacht, dit niet alleen binnen de (oude) wetenschappen, maar ook in het dagelijks leven. Het gezond verstand was min of meer weggekwijnd. Er is - al geruime tijd - een herwaardering aan de gang.

Een totaal nieuwe visie, voor wat het Westen betreft, is niet materie maar bewustzijn als basis nemen. In het Oosten bestaat deze visie al duizenden jaren. Dit is volledig consistent (zonder innerlijke tegenspraak) met de kwantumfysica, alsook met nabije-dood ervaringen en andere nieuwe takken van de wetenschappen. Weg met de paradoxen.
De 'oude' wetenschappen vertrekken vanuit het denken, de 'nieuwe' vertrekken vanuit bewustzijn, maar sluiten het denken niet uit. Bij de 'nieuwe' wetenschappen gaan wetenschappen en religie hand in hand.