'Paardenbril-logica'

Onder 'paardenbril-logica' - een woord dat ik zelf samengesteld heb (2) - versta ik: alleen kijken naar de directe gevolgen, en alle andere zaken overslaan. Het gebeurt zo vaak; wij zijn toch zo vaak heel eng bezig: één stap ver nadenken.

Een bekend voorbeeld is de affaire-Dutroux.
Je kunt die affaire eng bekijken: Dutroux ontvoerde en misbruikte kinderen, werd gearresteerd en uiteindelijk veroordeeld. Maar daarmee heb je slechts naar de meest directe gebeurtenissen gekeken.
De affaire bracht in België een enorme maatschappelijke schok teweeg. Er kwam de Witte Mars, er volgden onderzoeken naar het functioneren van politie en justitie, er kwamen hervormingen en Child Focus werd opgericht. De gevolgen waaierden uit over de hele samenleving.
Alleen naar de directe oorzaak en het directe gevolg kijken, noem ik hier ‘paardenbril-logica’.

Een totaal ander voorbeeld: er is een grote omleiding in een verkeerssituatie. Er wordt een omleiding voorzien. Wat gebeurt er? Een aantal mensen volgt strikt de aangegeven omleiding. Maar anderen zoeken sluipwegen of passen hun reis aan.
Ondertussen weten de verkeersdeskundigen dat ze de situatie nooit volledig kunnen kennen. Met strikte enge logica kom je er niet. Eventueel moet de situatie herzien worden.

Een ander voorbeeld: Poetin en de NAVO-grens.
Poetin heeft herhaaldelijk de uitbreiding van de NAVO richting Rusland als een bedreiging voorgesteld en gebruikte die ook als argument om Oekraïne binnen te vallen. Door zijn agressief gedrag gingen de Finnen twijfelen. Finland was een onafhankelijk land, maar de Finnen besloten om bij de NAVO toe te treden. Een gevolg: Rusland heeft nu een veel langere grens dan voor de oorlog met Oekraïne, de grens tussen Finland en Rusland is een stuk langer dan de grens tussen Oekraïne en Rusland.
Of anders gezegd: met de paardenbril-logica heeft Poetin het omgekeerde bereikt van wat hij bedoelde. De paardenbril-logica gaat één stap ver: hier dus de grens tussen Rusland en Oekraïne, maar de bredere kijk ziet ook de mogelijke gevolgen dan de beslissing, ziet dan ook de grens met Finland.

Waarom? Wat is de onderliggende laag?

Misschien toch eens proberen: waarom? Waarom kiezen mensen ervoor om slechts één stap ver te kijken en te redeneren?

Een eerste reden is wellicht eenvoudig: het is gemakkelijker. Een rechtstreeks verband tussen oorzaak en gevolg kunnen we begrijpen en overzien. Zodra we ook de gevolgen van de gevolgen meenemen, wordt het ingewikkelder. Er komen andere mensen, onverwachte reacties en nieuwe omstandigheden bij.

Een tweede reden is dat we graag zekerheid hebben. We maken een plan en verwachten dat de werkelijkheid zich daarnaar gedraagt. Maar de werkelijkheid is geen rechte lijn. Mensen reageren, passen zich aan, zoeken andere wegen. En daardoor kan een maatregel soms zelfs het tegenovergestelde bereiken van wat ermee werd beoogd.

Misschien is dat wel de kern van de paardenbril-logica: we verwarren wat logisch lijkt met wat er werkelijk zal gebeuren.